Tatarkiewicz Józef Jakub (1789–1854), rzeźbiarz, profesor Akademii Krakowskiej.
Ur. 31 III w Warszawie, był synem Wincentego (1748 lub 1756–1820), zarządcy browaru, i Anny z Zawadzkich (1763? – 1834). Miał czworo rodzeństwa, m.in. Józefę, żonę Ksawerego Jasińskiego, Rozalię Teresę (1800–1864), wydaną za Jana Moszyńskiego, i Ewę Teofilę (1821–1854), poślubioną Pawłowi Łabęckiemu (1808–1854).
Do r. 1811 uczył się T. prywatnie; następnie pobierał nauki w Collegium Nobilium w Warszawie, równocześnie uczęszczając na lekcje muzyki i rysunku. Udzielał w tym czasie korepetycji i przepisywał teksty dla teatru. Po ukończeniu nauki w r. 1817 podjął pracę jako kancelista. W marcu t.r. rozpoczął studia w Sekcji Sztuk Pięknych Uniw. Warsz., a otrzymawszy stypendium rządowe, zrezygnował z pracy. Kształcił się pod kierunkiem Antoniego Brodowskiego i Pawła Malińskiego. Uczestniczył w l. 1819–23 w organizowanych na Uniwersytecie wystawach sztuki; w r. 1819 pokazał cztery rysunki oraz trzy prace modelowane w glinie i za rysunek przedstawiający Figurę ze Szkoły Ateńskiej Rafaela oraz za rzeźby uzyskał złoty medal. Spośród pięciu prac wystawionych w r. 1821, płaskorzeźba Grupa Laokoona otrzymała medal brązowy. W r. 1823 eksponował cztery rzeźby; jedną z nich, Posąg św. Jana, nagrodzono medalem srebrnym I kl. Zamawiano u T-a rzeźby portretowe; w r. 1821 wykonał m.in. Biust gen. Stanisława Mokronowskiego (Muz. Narodowe w Warszawie) do jego katafalku w warszawskim kościele p. wezw. Świętego Krzyża oraz Biust gen. Henryka Dąbrowskiego dla Tow. Przyjaciół Nauk w Warszawie; na repliki Popiersia Stanisława Kostki Potockiego (m.in. w Muz. Pałacu Króla Jana III w Wilanowie), modelowane t.r. z maski pośmiertnej, ogłosił jesienią 1822 prenumeratę.
W listopadzie 1823 przez Kraków i Wiedeń udał się T. do Rzymu; część podróży odbył pieszo, zwiedzając m.in. Triest, Wenecję, Bolonię i Padwę. W Rzymie kontynuował naukę w pracowni B. Thorvaldsena, Akad. Francuskiej oraz Akad. św. Łukasza. W r. 1825 wymodelował Popiersie Marii Szymanowskiej i odkuł je w marmurze pod kierunkiem Thorvaldsena; na zamówienie Anny z Tyszkiewiczów Wąsowiczowej skopiował także popiersia księcia Józefa Poniatowskiego i cara Aleksandra I, autorstwa rzeźbiarza. Od t.r. miał w Rzymie własną pracownię przy via Sisstina, ale nadal pozostawał pod artystyczną opieką mistrza. Latem 1825 zwiedzał Neapol i okolice. Podczas pobytu w Rzymie skomponował i wykonał w marmurze karraryjskim płaskorzeźby: Miłość macierzyńska, Caritas Romana i Chrystus uzdrawiający ślepych oraz wymodelował w gipsie posąg Psyche omdlewająca (Umierająca Psyche); prace te wystawił na początku r. 1828, uzyskując pochlebną recenzję M. Missiriniego („Diario di Roma” 1828 nr 15). Gdy Thorvaldsen powierzył mu odlanie i ustawienie w Warszawie pomników Kopernika i Poniatowskiego jego autorstwa, wyruszył we wrześniu t.r. przez Florencję i Mediolan do kraju. Po drodze zwiedził Szwajcarię i Bawarię, zabawił dłużej w Paryżu, po czym przez Drezno i Poznań przybył w marcu 1829 do Warszawy. Sporządził relację ze swej podróży (rkp. zniszczony w powstaniu warszawskim 1944 r.).
T. otworzył w Warszawie pracownię przy ul. Nowy Świat i wtedy zapewne, oczekując na obiecane stanowisko profesora rzeźby na Uniw. Warsz., wykończył płaskorzeźby wykonane w Rzymie oraz marmurowe popiersie Poniatowskiego (wg Dobrowolskiego będące nieco zmienioną kopią dzieła Thorvaldsena). Odkuł w marmurze wymodelowaną w Rzymie statuę Psyche omdlewającej (od r. 1880 w Muz. Narodowym w Krakowie), a także wyrzeźbił Popiersie Piotra Bielińskiego. Otrzymał prestiżowe zamówienie na wykonanie «dwóch posągów według wzorów starożytnych wyobrażających komedię i tragedię, mających stać w niszach dolnych» na fasadzie Teatru Wielkiego w Warszawie; modelował je w l. 1829–30, ale ostatecznie nie zostały zrealizowane. T. nie uzyskał stanowiska profesora na Uniw. Warsz. z powodu likwidacji uczelni w listopadzie 1831. Wyjechał do Krakowa, gdzie w maju 1833 wziął udział w konkursie na objęcie katedry rzeźby UJ, przygotowując w tym celu rozprawę teoretyczną oraz płaskorzeźbę w gipsie Oddalenie się Agar z domu Abrahama. Konkurs wygrał, jednak we wrześniu t.r. katedra rzeźby na UJ została zamknięta. Po powrocie do Warszawy wynajął pracownię przy ul. Wiejskiej, a w r. 1834 został nauczycielem modelowania w Inst. Głuchoniemych. T.r. Aleksander Potocki zamówił u niego figury Stanisława Kostki i Aleksandry Potockich do ich neogotyckiego baldachimowego grobowca (projektu Henryka Marconiego, wykuty przez Konstantego Hegla) w parku w Wilanowie. T. ukończył prace w r. 1836, nadając leżącym postaciom cechy klasycystyczne. T.r. wyrzeźbił romantyczny w nastroju Nagrobek Julii Piotrowskiej, umieszczony na cmentarzu Powązkowskim; przedstawia on zamyśloną kobietę-żałobnicę, wspartą o urnę. Dla rodziny Krasińskich wykonał ozdobne neogotyckie kominki z czarnego marmuru do zameczku w Opinogórze (niezachowane). Uczestniczył w r. 1836 w wystawie sztuki, zorganizowanej w Warszawie w salach byłego Uniwersytetu, eksponując gipsowe Popiersie cesarza Mikołaja I i Popiersie cesarza Aleksandra I oraz Psyche omdlewającą, Caritas Romana i Chrystusa uzdrawiającego ślepców. W r. 1838 na ekspozycji w warszawskim ratuszu pokazał dziesięć prac, m.in. ponownie Psyche omdlewającą.
Po likwidacji w r. 1840 katedry rzeźby w Inst. Głuchoniemych T. z polecenia władz Król. Pol. zajmował się porządkowaniem Gabinetu wzorów gipsowych sprowadzonych z Paryża, a we własnej pracowni kształcił uczniów, m.in. Andrzeja Pruszyńskiego. W marcu t.r. wziął udział w wystawie sztuk pięknych i przemysłu krajowego w Warszawie. Część dochodu ze sprzedaży gipsowych replik Popiersia Teofila Janikowskiego, zasłużonego filantropa, ofiarował t.r. na wsparcie założonych przez niego ochronek warszawskich; ten rodzaj działalności kontynuował w l.n. W r. 1842 ukończył marmurowe Popiersie gen. Józefa Rautenstraucha, a w l. 1843–4 wyrzeźbił (dwukrotnie) w marmurze karraryjskim Popiersie cesarza Napoleona (Muz. Łazienki Królewskie w Warszawie). W tym czasie powstały też popiersia Chrystusa i Matki Boskiej, wystawione w Warszawie w r. 1845 i podarowane do tamtejszego kościoła p. wezw. św. Karola Boromeusza. Wymodelował w gipsie kilkanaście podobizn różnych osób, m.in. Popiersie Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, a także szyld z popiersiem J. Gutenberga w medalionie, umieszczonym nad wejściem do drukarni Samuela Orgelbranda w Warszawie przy pl. Teatralnym. Po restytucji w r. 1844 warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych T. razem z Ludwikiem Kauffmannem był zapraszany do oceny prac dyplomowych z rzeźby. Na wystawie sztuki w Warszawie pokazał w r. 1845 m.in. marmurowe Popiersie cesarza Napoleona, medalion z profilem A. Canovy i płaskorzeźbę z podobizną Thorvaldsena, a także model Pomnika ks. Krzysztofa Kluka, zamówiony w r. 1844 przez Stefana Ciecierskiego. Na cmentarz Powązkowski wykonał Nagrobek Cecylii z Wołowskich Kryńskiej, w którym klasycyzująco-romantyczna, półleżąca postać pod neogotyckim baldachimem nawiązywała do Psyche omdlewającej, oraz Nagrobek Stanisława Węgrzeckiego, prezydenta Warszawy, z realistycznym popiersiem zmarłego umieszczonym we wnęce na postumencie. Po r. 1845 powstały płaskorzeźbiona Podobizna Antoniego Ostrowskiego do pomnika rodziny Ostrowskich na Powązkach oraz Nagrobek Heleny z Tarczewskich Radwanowej na cmentarz w Pęcicach (pow. pruszkowski), w którym medalion z profilem zmarłej został umieszczony na neogotyckiej steli. W r. 1846 ukończył T. Pomnik ks. Krzysztofa Kluka (odsłonięty w r. 1850 na rynku w Ciechanowcu); zmarłego przedstawił w sutannie i todze akademickiej, rozpoznającego trzymaną w ręce roślinę, a na ściankach postumentu wykonał płaskorzeźby odnoszące się do prac rolnych, ogrodnictwa, rybołówstwa i pszczelarstwa oraz górnictwa i metalurgii. Posąg z tego pomnika uważał za jedną ze swych najlepszych prac. Do warszawskiego kościoła Kapucynów p. wezw. Przemienienia Pańskiego wykonał t.r. Epitafium Antoniego Wyczechowskiego z marmurowym popiersiem we wnęce; krytyka podkreślała jego delikatny modelunek i wielkie podobieństwo do zmarłego. W tym czasie zaczął T. pisać dziennik, obejmujący także wspomnienia z młodości (fragmenty w: Wójcicki, Cmentarz Powązkowski, I). Zainspirowany być może przez Ciecierskiego, wykonał serię 48 niewielkich biustów zasłużonych Polaków (m.in. Fryderyka Chopina, Adama Naruszewicza, Stanisława Staszica i Maksymiliana Fredry); odlana w r. 1847 w brązie i złocona w warszawskiej Fabryce Lamp i Brązów Jana Trouvé (znajdowała się w posiadaniu Ciecierskiego), była wielokrotnie w l.n. wykonywana w cynie i gipsie przez odlewnię Karola Mintera.
Mimo pogarszającego się od r. 1847 zdrowia, T. był nadal bardzo aktywny twórczo. Ok. r. 1848 wyrzeźbił kamienne figury św. Józefa i św. Tadeusza na fasadę neoromańskiej kaplicy w Rudzie Malenieckiej, wzniesionej w r. 1848 dzięki funduszom Tadeusza Bocheńskiego. Dla kościoła p. wezw. Trójcy Przenajświętszej w Ciechanowcu wykonał t.r. Epitafium ks. Krzysztofa Kluka z jego marmurowym popiersiem, a w październiku zawarł umowę na wykonanie z kamienia kunowskiego Nagrobka Józefa Bieżańskiego w Ostrożanach koło Drohiczyna, którego współfundatorem był Ciecierski. Z r. 1849 pochodzą dwa pomniki nagrobne Jana i Łukasza Nakwaskich w kościele p. wezw. św. Klemensa w Kępie Polskiej koło Płocka; mają one kształt stel z postaciami żałobnic gaszących pochodnie. Również t.r. powstało marmurowe Popiersie Tadeusza Kościuszki. Za zgromadzone oszczędności T. kupił t.r. posiadłość Gołębiówek koło Piaseczna, którą wkrótce wymienił na Sosnówkę w Siedleckiem, a tę przeznaczył dla syna Leona.
T. miał poczucie niespełnienia. W r. 1850 postanowił «imię swoje większymi dziełami podać do potomności», toteż z własnej inicjatywy i własnym kosztem wymodelował Pomnik Jana Kochanowskiego i Pomnik Franciszka Karpińskiego, ukazując obu poetów w pozycji siedzącej. Wyrzeźbił także medalion z profilami twarzy syna Leona, żony i własnym (znany z reprodukcji). W r. 1851 odbył kilkumiesięczną podróż po Europie; był w Londynie, gdzie zwiedzał Wielką Wystawę (tzw. Pierwsza Wystawa Światowa), a następnie w Nadrenii, Dreźnie i Paryżu. Również z tej podróży sporządził relację (rkp. zniszczony w powstaniu warszawskim). Po powrocie odkuł pomniki Kochanowskiego i Karpińskiego, wykończył na cmentarz Powązkowski Nagrobek Jakuba Omiecińskiego z figurą skrzydlatego anioła wskazującego niebo, wykonał kolejne Popiersie Fryderyka Chopina oraz kilka innych podobizn, m.in. brązowe Popiersie Jana Fryderyka Malcza i Popiersie Samuela Bogumiła Lindego do ich nagrobków na cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim w Warszawie. Wymodelował też płaskorzeźbione personifikacje wymowy i religii do epitafium arcybp. Jana Pawła Woronicza w katedrze warszawskiej (niezachowane). Z r. 1853 pochodzi kilka portretów, m.in. rzeźbione Popiersie Kazimierza Brodzińskiego oraz rysunkowy szkic pomnika Staszica w Hrubieszowie. Ostatnimi pracami rzeźbiarskimi T-a były wykonane w r. 1854 Portret żony (gips i brąz, m.in. w Muz. Narodowym w Warszawie) oraz Autoportret i Popiersie Deotymy (oba niezachowane). W l. 1852–3 napisał T. Przewodnik sztuki rzeźbiarskiej (rkp. w B. Jag., sygn. 3553), w którym stwierdził, że podstawą edukacji rzeźbiarza winny być studia z natury i znajomość sztuki antycznej, pozwalająca unikać przesady «w ruchach statuów». Napisał też Teorię rysunków linearnych i pracę O Architekturze, czyli Budownictwo oraz przekładał rozprawy o sztuce z języków włoskiego i francuskiego (rkp. zniszczone w powstaniu warszawskim). W r. 1853 zakończył pisanie dziennika.
Osobowość artystyczna T-a ukształtowała się w znacznym stopniu pod wpływem Thorvaldsena oraz dzięki własnym studiom rzeźby antycznej prowadzonym w Rzymie. Nie bez znaczenia pozostała też lektura pism F. Militii, A. R. Mengsa i H. Ségura, a zwłaszcza rozprawy Stanisława Kostki Potockiego „O sztuce u dawnych, czyli Winkelman polski” (W. 1815). W dorobku T-a znajdują się głównie rzeźby portretowe, popiersia i medaliony. Był on wybitnym portrecistą, wiernie oddającym podobieństwo przedstawianej postaci; popiersia jego dłuta charakteryzują się sumarycznym traktowaniem głów i delikatnym, miękkim modelunkiem twarzy. We wcześniejszym okresie tworzył je najczęściej w manierze al antica, a w ostatniej dekadzie przedstawiał modeli w strojach z epoki. Jego figury pomnikowe bywały krytykowane za niezbyt dobrze wyważone proporcje. Ulegając czasem wpływom romantyzmu, T. pozostał jednak z przekonania klasykiem; uważany jest za jednego z najwybitniejszych polskich rzeźbiarzy neoklasycystów. T. zmarł 3 IX 1854 w Warszawie, został pochowany na cmentarzu Powązkowskim w grobie rodzinnym (kw. 25).
W zawartym 1 II 1835 w kościele p. wezw. św. Jana w Warszawie małżeństwie z Antoniną z Brzezińskich (1810–1897), córką właściciela browaru, przełożoną wyższej pensji żeńskiej, miał T. synów: Leona (1835–1858), Ksawerego Franciszka (1848–1903), magistra prawa i administracji Szkoły Głównej Warsz., adwokata przysięgłego, oraz zmarłych w dzieciństwie Władysława i Aleksandra, a także córkę Natalię (1844–1913), zamężną od r. 1873 za Teodorem Wichrowskim, nauczycielem. Wnukiem T-a był Władysław Tatarkiewicz (zob.), syn Ksawerego Franciszka.
Po śmierci T-a ukazało się ogłoszenie w „Kurierze Warszawskim” (1854 nr 243) o możliwości nabycia jego rzeźb pozostałych w pracowni; Pomnik Kochanowskiego i Pomnik Karpińskiego zakupił w r. 1856 August Potocki do tzw. Gaju Akademosa w parku wilanowskim, a popiersia Poniatowskiego i Kościuszki synowa T-a ofiarowała w r. 1903 Muz. Narodowemu w Krakowie. Prace T-a były wielokrotnie pokazywane na ekspozycjach tematycznych w kraju, m.in. w r. 1999 na wystawie „Figura w rzeźbie polskiej XIX i XX wieku” w warszawskiej Zachęcie. Jego dzieła znajdują się m.in. w muzeach narodowych w Krakowie i Warszawie, Muz. Pałacu Króla Jana III w Wilanowie oraz na cmentarzach Powązkowskim i Ewangelicko-Augsburskim w Warszawie.
Medalion portretowy przez Andrzeja Pruszyńskiego na nagrobku T-a; – Gerber, Studenci Uniw. Warsz.; Kaczmarzyk, Rzeźba pol. od XVI do XX w. Katalog; Katalog Galerii Współczesnej Muzeum Narodowego w Krakowie, Kr. 1925; Mikocka-Rachubowa K., Rzeźba polska XIX wieku. Od klasycyzmu do symbolizmu. Katalog zbiorów. Muzeum Narodowe w Warszawie, W. 1993; Obrazy i rzeźby będące własnością Muzeum Narodowego w Krakowie. Katalog tymczasowy, Kr. 1885 s. 5 poz. 46; PSB (Kluk Krzysztof, Linde Samuel, Minter Karol Fryderyk, Minter Karol Juliusz); Rudkowski T., Cmentarz Powązkowski w Warszawie, Wr. 2014; Szenic, Powązki, Cz. 1–2; Szulc, Cmentarz Ewangelicko-Augsburski; Thiem e–Becker, Lexikon d. Kunstler, XXXII; Wójcicki, Cmentarz Powązkowski, I–II; – Figura w rzeźbie polskiej XIX i XX wieku, Red. J. Torchała, P. Szubert, W. 1999; – Ciciora B., Galeria Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach. Przewodnik, Kr. 2010; Dobrowolski T., Dwie rzeźby Jakuba Tatarkiewicza w krakowskim Muzeum Narodowym, „Folia Historiae Artium” T. 15: 1979; tenże, Rzeźba neoklasyczna i romantyczna w Polsce, Wr. 1974; Domański M., Poczet wielkich rzeźbiarzy, W. 1981; Gieszczyńska-Nowacka K., Galeria Ciecierskich i jej twórca. Zapomniany fragment dziejów poznańskiego muzealnictwa, „Studia Muz.” T. 21: 2015 s. 222, 247; Kaczmarzyk D., Jakub Tatarkiewicz profesorem Akademii Sztuk Pięknych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, „Biul. Hist. Sztuki” 1973 z. 3–4; Kotula A., Krakowski P., Rzeźba XIX wieku, Kr. 1980; Kozakiewicz S., Warszawskie wystawy sztuk pięknych w latach 1819–1845, Wr. 1952; Kwiatkowska M., Rzeźbiarze warszawscy XIX wieku, W. 1995; Łuniński E., Polak uczniem Thorvaldsena, „Tyg. Ilustr.” 1922 nr 25; Melbechowska-Luty A., Szubert P., Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeźbie 1815–1889, W. 1993 I; Rudkowski T., Jakuba Tatarkiewicza poczet twórców nauki i kultury polskiej, „Kwart. Hist. Nauki i Techn.” R. 26: 1981 nr 1; Szymanowski W., Jakub Tatarkiewicz – rzeźbiarz, „Dzien. Warsz.” 1854 nr 239–244; Tatarkiewicz W., Rzeźbiarz polskiego klasycyzmu, w: O sztuce polskiej XVII i XVIII w., W. 1966; Tatarkiewicz W., Kaczmarzyk D., Klasycyzm i romantyzm w rzeźbie polskiej, „Sztuka i Krytyka” T. 7: 1956 nr 1–2; omaszewski N., Stefan Ciecierski – ziemianin podlaski,; „Studia Łomżyńskie” T. 22: 2012; Waga A., Pomnik Klukowi w Ciechanowcu, „Bibl. Warsz.” 1847 t. 4 s. 496–8; – Tatarkiewiczowie T. i W., Wspomnienia, P. 2011; – „Dzien. Warsz.” 1851 nr 7, 1854 nr 231, 234, 1855 nr 55; „Gaz. Warsz.” 1819 dod. do nr 86, 1897 nr 177 (dot. żony), 1903 nr 6 (dot. syna, Ksawerego Franciszka); Kalendarz Komitetu Budowy Muz. Narod. w Kr. na rok 1935, (luty); „Kron. Wiad. Krajowych i Zagran.” 1859 nr 12 (dot. syna, Leona); „Kur. Warsz.” 1825 nr 5, 1828 nr z 12 III, 19 V, 1833 nr 250, 1840 nr z 31 III, nr 320, 1842 nr z 26 VI, 27 VI, 25 IX, 1844 nr 298, 1845 nr z 12 I, nr 193, 1846 nr 338, 1848 nr 97, 1854 nr 230–1, 1873 nr 231 (dot. córki), 1875 nr 30; „Przegl. Pozn.” T. 19: 1854 s. 501–2.
Joanna Daranowska-Łukaszewska